31 marca 2026

Patyk? Kafel? Koło?

Szukając ciekawostek na temat prezentowanego banknotu we wszystkich źródłach natrafiamy na podobne informacje. Reforma walutowa przeprowadzona w 1950 r. wprowadziła banknot 500 zł jako ten najwyższy. Pod koniec lat 50-tych oczywiste już było, że inflacja robi swoje i trzeba wprowadzić banknot o wyższym nominale.

W 1959 r. kierownictwo NBP ogłosiło więc konkurs na opracowanie banknotu 1000 zł. Wynik konkursu widzicie Państwo na załączonych obrazach – banknot opracowany przez znanych autorów plakatów – Juliana Pałkę i Henryka Tomaszewskiego z wizerunkiem Mikołaja Kopernika i układem heliocentrycznym.

Banknot bardzo specyficzny, znajdujący się gdzieś pomiędzy serią ‘Ludzie pracy’ z 1950 r. i serią ‘Wielcy Polacy’ autorstwa śp. Andrzeja Heidricha. Całkowicie odbiegający grafiką od swoich poprzedników jak i następców. Banknot który jedni uwielbiają (Pan Michał Biskup napisał w swoim Zeszycie IV, że „ to jeden z najpiękniejszych, jeśli nie najpiękniejszy, powojenny banknot”), a innym (w tym i mi) w ogóle nie przypadł do gustu.

I najwyraźniej zdania od zawsze były podzielone, ponieważ w prezentacji z konferencji „ Od wymiany do wymiany. Banknoty polskie 1945-1995 w zbiorach Muzeum Papiernictwa w Dusznikach Zdroju” Pan Jan Bałchan ujął to tak: „ Odnosiło się wrażenie, że autorzy projektu potraktowali go w formie zabawy, dla wielu osób był trudny do zaakceptowania, głównie ze względu na kolorystykę, która w połączeniu z nowatorską formą daleko odbiegały od ówczesnych standardów. Niektórym ten banknot kojarzył się z naklejką czy biletem do kina”.

Ale to co mnie najbardziej zaciekawiło, to informacja znajdująca się na samym końcu tej prezentacji – „ Polacy nazywali go popularnie ‘koło’, ‘kafel’ lub ‘patyk’”. Nie ukrywam, że zawsze ciekawiło mnie skąd się wzięły te określenia. Zapłacić za coś ‘dziesięć kafli’, ‘trzy koła’ albo ‘dwadzieścia patyków’. I o ile patrząc na ten banknot całkowicie rozumiem skąd się wzięło określenie „koło”, to pojęć „kafel” i „patyk” nie do końca potrafię sobie wyjaśnić. Czy te pojęcia wzięły się właśnie od tego banknotu, czy też może funkcjonowały już wcześniej (na przykład w latach 1945-1950, kiedy to też obiegały banknoty 1000 zł)?

Może ktoś z Państwa pomoże rozwiązać tą zagadkę?

I jeszcze jedna informacja, którą należy przytoczyć we wpisie poświęconym temu banknotowi. Nad produkcją banknotu pracowano tak długo, że w międzyczasie zmienił się Prezes NBP. Projekty banknotów z podpisem Pana Adama Żebrowskiego i datą 1962 r. na awersie okazały się więc nieaktualne i konieczne stało się zaktualizowanie danych Prezesa i daty. Tym lepiej dla kolekcjonerów – oprócz banknotów obiegowych z 1965 r. i podpisem Prezesa Stanisława Majewskiego można również poszukiwać druków próbnych i wzorów banknotu z 1962 r.

A skoro projektanci banknotu postanowili zaszaleć i spróbować czegoś innego niż dotychczas, to i ja się trochę pobawię i odpowiem na pytanie jakby wyglądał Mikołaj Kopernik gdyby żył w 1965 r. i w chwilach wolnych od dokonywania wielkich odkryć dorabiał sobie jako bileter na wystawie plakatów :)

Mikołaj Kopernik jako sprzedawca biletów (obraz wygenerowany przy użyciu SI)

Pozdrawiam serdecznie!